حق سوگواری جمعی مطالبه‌یی است که در این ابعاد بزرگ، به گمان من تاکنون مطرح نبوده است. سوگواری‌های جمعی و بزرگ در انحصار حکومت بوده و از اعلام تا سازمان‌دهی و تا نوع حتا سوگواری را هم حکومت تعیین می‌کرده است، چه برای شهدا، چه برای مقامات بلندپایه‌ی خودش. بسیاری اتفاقات بوده‌اند که دست‌کم گروه‌هایی بزرگ می‌خواسته‌اند حق سوگواری بر ازدست‌رفته‌گان‌شان به رسمیت شناخته شود، و نشده. گردهم‌آمدن و برای مرگ عزیزانی در سوگ نشستن، یکی از بدیهی‌ترین و ابتدایی‌ترین رفتارهای آدمی است، و به دلیل همین ابتدایی‌بودن و بدیهی‌بودن هم هست که حق هر گروه کوچک یا بزرگی است. سوگ جمعی فقط عزیزداشتن اشخاص درگذشته نیست،‌ هم‌دلی و یکی‌شدن با اهل سوگ هم فقط نیست، پالایش جمعی هم هست. سوگِ جداگانه و تک‌به‌تک آدم‌ها همان سوگ جمعی نیست. چیزی از آن کم دارد، چیزی که به مرور زمان و در اثر اتفاق‌های ناگوار و شادِ مدام، روحِ جمعی آن آدم‌ها را می‌سازد. ما آن‌طور که در سوگ جمعی پالایش می‌شویم، در سوگ فردی نمی‌شویم. اگر قرار است مایی باقی بماند، چه در جشن‌ها و چه در سوگ‌ها، باید که کنار هم باشیم. و آن که مانعِ این کنارهم‌آمدن‌ها و یکی‌شدن‌ها می‌شود، نمی‌داند که فقط عزیزبودن آن ازدست‌رفته‌گان و فاجعه‌بودن رفتن‌شان را انکار نمی‌کند، بلکه "ما" را انکار می‌کند. روح جمعی‌مان را پریشان و نابود می‌کند. در ابعادِ بزرگِ اتفاقی که این روزها افتاده،‌ این روح جمعی چیزی است در حد ملت،‌ و کسی از دایره‌ی آن بیرون نیست، اگر که خود را جزئی از ملت بداند. مرده‌گان این اتفاق دیگر فقط متعلق به خانواده‌ها و نزدیکان‌شان نیستند و بی‌هوده است اگر دست‌گاه‌های رسمی و حتا خودِ خانوادها چنین فکر کنند. بی‌هوده است اگر دست‌گاه‌های رسمی بخواهند وانمود کنند که این سوگ شخصی خانواده‌هاست؛‌ زاری‌های همه‌ی آدم‌های دور و اطراف‌مان در این روزها و بهت‌ و خشم‌شان چیزی غیر از این نمی‌گوید که اینان مرده‌گان همه بوده‌اند، برادرها و خواهرها و فرزندها و والدین همه. فاجعه‌ی ساقط‌شدن هواپیمای اوکراینی حتا مثل آبان امسال و ماه‌ها و روزهای سال‌های پیش هم نیست که آن را سیاسی فرض کنند و متعلق به گروه یا جماعت خاصی (که البته آن‌ها هم چنین نبوده‌اند) و چنان که تاکنون کرده‌اند،‌ ملت را، تمام ملت را، از حقِ سوگواری جمعی محروم کنند. زخم این انکار یا ممانعت برای سوگ جمعی هیچ‌وقت از روح و روان مردم پاک نخواهد شد. نه فقط آن‌ها را از درون پریشان خواهد کرد،‌ بلکه اجازه‌ی التیام روح جمعی‌ را هم ازشان خواهد گرفت. و این زخم دیر یا زود دامن‌گیر همه خواهد شد.